ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ САЛАСЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҚ Пென БӘСЕКЕЛЕСТІК
КІРІСПЕ
Қазіргі заманғы халықаралық қатынастар жүйесі түбегейлі трансформацияға ұшырап, цифрлық технологиялардың дамуы жаһандық саяси-экономикалық күш орталықтарының қайта бөлінуіне әкелуде. Жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары ХХІ ғасырдың негізгі геостратегиялық ресурсына айналып, мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілігін, ұлттық қауіпсіздігін және халықаралық аренадағы позициясын айқындайтын басты факторларға жатады. Осы тұрғыда жасанды интеллект саласындағы халықаралық ынтымақтастық пен бәсекелестіктің динамикасын зерттеу Қазақстан сияқты дамушы мемлекеттер үшін стратегиялық маңызға ие болып отыр.
Тақырыптың өзектілігі бірнеше маңызды факторларға негізделген. Біріншіден, жасанды интеллект технологиялары жаһандық экономиканың цифрлық трансформациясын жеделдетіп, 2030 жылға қарай әлемдік ЖІӨ-ге 15,7 триллион доллар қосымша құн қосу потенциалына ие. Екіншіден, ЖИ әскери-стратегиялық саладағы күш теңгерімін өзгертіп, кибераллоық пен ақпараттық қауіпсіздікте жаңа қауіп-қатерлер туғызуда. Үшіншіден, ЖИ стандарттары мен қағидаттарын айқындау үшін халықаралық ұйымдар деңгейінде қарқынды геосаяси бәсекелестік жүріп жатыр. Төртіншіден, Қазақстан өзінің «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы шеңберінде ЖИ саласын дамытуды басым бағыт етіп белгілеген жағдайда, халықаралық тәжірибені зерделеу және тиімді серіктестік орнату қажеттілігі туындап отыр.
Зерттеудің дәрежесі қазіргі халықаралық қатынастар ғылымында жасанды интеллект проблематикасы салыстырмалы түрде жаңа бағыт болып табылады. Әлемдік деңгейде бұл мәселені Г. Киссинджер, Э. Шмидт, Д. Хаттенлохер, И. Брайсон, Т. Аллен сынды зерттеушілер қарастырып, ЖИ-дің геосаяси салдарларын талдаған. Ресейлік ғалымдар арасында А.В. Крутских, А.Ю. Шутов, М.М. Лебедева, Д.А. Ланко жасанды интеллекттің халықаралық қатынастарға ықпалын зерделеген. Қазақстандық ғылыми дискурста бұл тақырыпты Б.К. Султанов, Е.Т. Карин, Г.С. Абдыгалиева, А.Н. Нысанбаев, М.С. Әшімбаев сынды зерттеушілер қарастырып, Қазақстанның цифрлық дамуы мен халықаралық ынтымақтастық мәселелеріне назар аударған. Алайда, Қазақстанның ЖИ саласындағы халықаралық позициясын кешенді талдайтын арнайы монографиялық зерттеулер жеткіліксіз күйінде қалуда.
Аталған зерттеулер жасанды интеллекттің жаһандық саясатқа ықпалын жан-жақты қарастырса да, көпполярлы әлем жағдайындағы ЖИ үшін бәсекелестік пен ынтымақтастық механизмдерінің арақатынасы, аймақтық интеграциялық бірлестіктердегі цифрлық дипломатия форматтары, сондай-ақ Қазақстанның ЖИ экожүйесін халықаралық стандарттарға бейімдеу мәселелері жеткілікті дәрежеде зерттелмеген. Осы пробелді толтыру осы дипломдық жұмыстың негізгі мақсаты болып табылады.
Зерттеудің мақсаты: жасанды интеллект саласындағы халықаралық ынтымақтастық пен бәсекелестіктің қазіргі заманғы үрдістерін кешенді талдау және Қазақстанның осы процестерге интеграциялануының тиімді жолдарын айқындау.
Зерттеудің міндеттері:
- жасанды интеллект феноменін түсіндірудегі қазіргі заманғы теориялық-әдіснамалық тәсілдерді жүйелеу;
- жаһандық ЖИ саясатының эволюциясы мен институттық құрылымын зерделеу;
- жаһандық державалардың (АҚШ, Қытай, ЕО, Ресей) ЖИ стратегияларын салыстырмалы талдау;
- Қазақстанның халықаралық ұйымдар шеңберіндегі цифрлық ынтымақтастығын бағалау;
- қазақстандық ЖИ экожүйесінің бәсекеге қабілеттілігін диагностикалау;
- Қазақстанның сыртқы саяси қызметіне жасанды интеллектіні енгізудің оңтайландыру модельдерін әзірлеу.
Зерттеудің объектісі: жасанды интеллект саласындағы халықаралық қатынастар жүйесі және мемлекетаралық өзара іс-қимыл процестері.
Зерттеудің пәні: халықаралық аренадағы жасанды интеллект саласындағы ынтымақтастық пен бәсекелестіктің механизмдері, формалары және Қазақстанның осы процестердегі стратегиялық позициясы.
Әдіснамалық негіз. Зерттеудің теориялық базасын халықаралық қатынастардың неореализм, неолиберализм және конструктивизм мектептері, сондай-ақ технологиялық детерминизм және цифрлық дипломатия тұжырымдамалары құрайды. Методологиялық тұрғыдан жүйелік талдау, салыстырмалы-саяси әдіс, институционалдық талдау, SWOT-талдау және сценарийлік болжау әдістері қолданылды. Дереккөздік базаны халықаралық ұйымдардың (БҰҰ, ЮНЕСКО, ЭЫДҰ, ШЫҰ) ресми құжаттары, мемлекеттердің ұлттық ЖИ стратегиялары, Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілері, статистикалық мәліметтер және сарапшылық бағалаулар құрады. Историографиялық база халықаралық қатынастар, саясаттану, цифрлық технологиялар саласындағы монографиялар, ғылыми мақалалар және аналитикалық баяндамаларды қамтиды.
Ғылыми жаңалығы:
- жасанды интеллектіні зерттеудегі халықаралық қатынастар теорияларының түсіндіру потенциалы жүйеленді;
- жаһандық державалардың ЖИ стратегияларының Қазақстанның технологиялық егемендігіне ықпалы айқындалды;
- Қазақстанның көпвекторлы ЖИ дипломатиясының институттық үлгісі ұсынылды;
- қазақстандық ЖИ экожүйесінің бәсекелік артықшылықтары мен шектеулері диагностикаланды;
- сыртқы саяси қызметке жасанды интеллектіні енгізудің сатылы модельі әзірленді.
Теориялық маңыздылығы зерттеу жасанды интеллект саласындағы халықаралық ынтымақтастық пен бәсекелестікті түсіндірудің кешенді әдіснамалық негізін ұсынып, Қазақстанның халықаралық қатынастар ғылымындағы цифрлық дипломатия теориясын дамытуға үлес қосады.
Практикалық маңыздылығы жұмыстың нәтижелері Қазақстан Республикасының сыртқы істер министрлігінің, Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің, аналитикалық орталықтардың қызметінде, сондай-ақ жоғары оқу орындарында «Халықаралық қатынастар», «Цифрлық дипломатия», «Жаһандық басқару» пәндерін оқытуда қолданыла алады.
Жұмыстың құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш тараудан (әрқайсысы екі параграфтан), қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші тарауда халықаралық қатынастардың цифрлануының теориялық-әдістемелік негіздері қарастырылып, жасанды интеллект феноменін зерттеудегі әртүрлі саяси мектептердің көзқарастары м
…
