Татарский и кыпчакские языки: сравнительный анализ соматизмов

Содержание

Введение

Глава 1. Лингвистические парадигмы изучения соматизмов

1.1. Соматическая лексика как универсальное и этноспецифическое явление: обзор концепций

1.2. Этимологический и историко-сравнительный метод в исследовании тюркской соматической лексики

1.3. Фразеологический аспект соматической лексики: теоретические подходы

Глава 2. Сопоставительный анализ соматической лексики: татарский и кипчакский языки

2.1. Семантические поля соматизмов: общие черты и национально-культурная специфика

2.2. Словообразовательные модели соматической лексики

2.3. Историко-этимологический комментарий к соматизмам в компаративном ракурсе

Заключение

Список использованной литературы

Татар һәм кипчак телләре: соматизмнарның чагыштырма анализы

Кереш

Хәзерге заман лингвистикасында соматик лексика тикшеренүе гуманитар фәннәрнең иң актуаль юнәлешләренең берсе булып тора. Кеше тәненең атамалары - соматизмнар - һәр теленең лексик системасының төп киселәшен тәшкил итә һәм этник дөньяны күзаллауның үзенчәлекле характеристикаларын чагылдыра. Бу тикшеренүнең актуальлеге татар һәм кипчак телләренең соматик лексикасы арасындагы генетик бәйләнешләрне һәм типологик охшашлыкларны ачыклаудагы мөһимлегеннән килеп чыга.

Тюрк телләре гаиләсенең кипчак төркеменә караган татар теленең соматизмнары белән башка кипчак телләренең соматик лексикасы арасындагы мөнәсәбәтләрне өйрәнү заманча чагыштырма-тарихи тел белемендә зур кызыксыну уята. Бу өлкәдә Әхмәт Хәйретдинов, Рәдиф Зәкиев, Фәрит Әгъдиев кебек күренекле тел галимнәренең эшләре нигез булып тора [12, б. 67]. Шулай ук чит ил галимнәренең тикшеренүләре дә - Г.Дёрферның этимологик эшләре, Я.Радлофның чагыштырма-тарихи тикшеренүләре - зур әһәмияткә ия [3, б. 156].

Соматик лексиканың этнолингвистик табигате аеруча кызыклы мәсьәләләр тудыра. Кеше тәненең атамалары гадәттә телнең иң борынгы катламына керә һәм тел нигезендәге архаик формаларны саклый калалар. Аларның семантик үсеше күпчә очракта когнитив механизмнар белән тыгыз бәйле һәм метафорик үзгәрешләргә дучар ила [18, б. 234]. Фразеологизмнарда соматизмнарның кулланылышы этник дөньяны күзаллауның төп үзенчәлекләрен күрсәтә.

Хәзерге тел белемендә соматизмнарны өйрәнүнең методологик нигезе структур лингвистикасы, семантик анализ һәм этнолингвистиканың казанышларына таяна. Компонентлы анализ, дистрибутив ысул, трансформацион анализ кебек заманча методлар соматик лексиканың тирән тикшеренүенә мөмкинлек бирә [7, б. 89]. Корпус лингвистикасының мөмкинлекләре дә бу өлкәдә җитди перспективалар ача.

Тикшеренүнең максаты - татар һәм кипчак телләренең соматик лексикасын чагыштырма планда тикшерү һәм аларның гомуми-тюрк нигезен, шулай ук милли-мәдәни үзенчәлекләрен ачыклау.

Тикшеренү бурычлары:

• соматик лексиканы өйрәнүнең лингвистик парадигмаларын анализлау;
• татар һәм кипчак телләренең соматизмнарының семантик кырларын чагыштыру;
• соматик лексиканың сүзьясалыш моделләрен тикшерү;
• фразеологик аспектта соматизмнарның функциональ үзенчәлекләрен билгеләү.

Тикшеренү объекты - татар һәм кипчак телләренең (казах, кыргыз, башкорт, карачай-балкар) соматик лексикасы.

Тикшеренү предметы - соматизмнарның семантик, этимологик һәм структур үзенчәлекләре чагыштырма планда.

Методологик нигез:

• Теоретик нигез: структур лингвистикасы, семантик теория, этнолингвистика, когнитив тел белеме;
• Тикшеренү методлары: чагыштырма-тарихи метод, компонентлы анализ, семантик анализ, этимологик анализ, дистрибутив ысул;
• Чыганак базасы: татар һәм кипчак телләренең сүзлекләре, грамматикалары, фольклор текстлары;
• Материал: 500тән артык соматизм һәм аларның туганнары.

Фәнни яңалыгы - татар һәм кипчак телләренең соматизмнарын комплекслы чагыштырма тикшерү алып барыла, аларның гомуми-тюрк нигезе һәм дивергент үсеш үзенчәлекләре ачыклана.

Практик әһәмияте - нәтиҗәләр чагыштырма тюркология, тел дәресләре, лексикография өлкәләрендә кулланылырга мөмкин.

Тикшеренүнең структурасы кереш, ике глава, йомгак һәм кулланылган әдәбият исемлегеннән тора. Керешта тикшеренүнең актуальлеге һәм методологик нигезе карала. Беренче главада соматизмнарны өйрәнүнең лингвистик парадигмалары тикшерелә. Икенче главада татар һәм кипчак телләренең соматик лексикасының чагыштырма анализы үткәрелә. Йомгакта тикшеренүнең төп нәтиҗәләре гомумиләштерелә.

1-нче глава. Соматизмнарны өйрәнүнең лингвистик парадигмалары

1.1. Соматик лексика - универсаль һәм этноспецифик күренеш буларак: концепцияләр күзәтүе

Соматик лексика проблемасы заманча тел белемендә күптөрле парадигмалар кысасында карала торган катлаулы мәсьәлә булып тора. Кеше тәненең атамаларын тикшерүнең теоретик нигезләре структур лингвистикасыннан когнитив парадигмага кадәр киң спектрны кысый [4, б. 45]. Бу өлкәдә Анна Вежбицкая, Рональд Лангакер, Джордж Лакофф кебек галимнәрнең эшләре методологик нигез булып тора.

Соматизмнарның универсаль табигаты барлык телләрдә дә кеше тәненең төп кисәкләре өчен атамаларның булуында чагыла. Дөнья телләренең барысында да баш, күз, кул, аяк кебек төп соматик концептлар өчен лексемалар табыла [15, б. 123]. Бу универсальлек кешенең биологик табигатеннән килеп чыга һәм когнитив структураларның гомумилыгын күрсәтә.

Шул ук вакытта соматик лексиканың этноспецифик үзенчәлекләре дә аеруча кызыклы. Төрле мәдәниятләрдә кеше тәненең бер ук кисәге өчен төрле детальлек дәрәҗәсе булырга мөмкин. Мәсәлән, кайбер африка телләрендә күз өчен дистаннары аерып күрсәтүче дистинаннарының саны европа телләренә караганда күпкә артып китә [21, б. 178]. Тюрк телләрендә дә андый үзенчәлекләр күзәтелә - ат белән эш итүче халыкларда атның тән кисәкләре өчен детальләштерелгән терминология системасы булган.

Семантик типология ноктасыннан караганда, соматизмнарның семантик үсеше билгеле юнәлешләр буенча бара. Когнитив лингвистикада метафорик проекция те

…